lektury online

Szewcy

powrót »

Bohaterowie, Sajetan i czeladnicy, tytułowi szewcy, doświadczają przeogromnej nudy. Wykonują swoją pracę, ale marzą o wygodnym i przyjemnym życiu wyższych warstw społecznych. Sądzą, że doprowadzi do niego rewolucja.
Prokurator Scurvy, który boi się społecznego przewrotu, wykorzystuje "Dziarskich Chłopców" z organizacji Gnębona Puczymordy, by dokonać przewrotu i wprowadzić ustrój faszystowski. Szewcy zostają aresztowani i skazani na przymusową bezrobotność. Sajetan zostaje oskarżony o chęć powstrzymania naturalnego rozwoju społeczeństwa, który ma doprowadzić do powstania zautomatyzowanej struktury. Księżna Irina Zbereźnicka - Podberezka, skazana za chęć wprowadzenia matriarchatu, musi za karę pracować - szyć buty.
Szewcy nie mogą jednak znieść bezrobotności, niszczą więc przegrodę dzielącą ich od warsztatu, porywają narzędzia i przystępują do szaleńczej pracy. Zarażają zapałem strażników, którzy przybyli, by uśmierzyć ból. Wszyscy "uszewczają się" i przyłączają się do pracy. W ten sposób szewcy dokonują kolejnego przewrotu - rewolucji robotniczej, której sens sprowadza się do zmiany ról: warstwy dotychczas panujące zostają obalone, a władzę przejmuję Sajetan i czeladnicy.
Scurvy "zszedł na psy" - ubrany w psią skórę i z obrożą na szyi śpi w kącie. Szewcy osiągnęli swój cel, ale nie przyniosło im to satysfakcji. Wbrew własnym oczekiwaniom nadal się nudzą i tęsknią za dawnymi czasami, kiedy wprawdzie musieli ciężko pracować, ale mieli swoje "idejki". Ponieważ Sajetan nie przestaje mówić, zabijają go, oskarżając o burżuazyjne odchylenia. Kwestię chłopską rozwiązują siłą, wyrzucając chłopów z sali.
Rządy szewców przerywa wejście Hiper-Robociarza. Przedstawia się jako reprezentant tajemniczych "Onych", sterujących przemianami społeczeństwa. Nastają rządy technokratów, specjalistów, inżynierów i techników organizujących społeczeństwa na wzór doskonałej maszyny (technokraci nie wyznają żadnej idei, są rzecznikami rozwoju cywilizacji i techniki). W ich imieniu występują Towarzysze X i Abramowski.
Indywidualności poprzedniej epoki, Scurvy i Sajetan giną, a Księżna, zamknięta w klatce, zostaje zabawką nowych władców.
Teoria czystej formy Witkiewicza to wypadkowa kompozycji sztuki dramatycznej, scenografii, działań postaci, dźwięków. Treść i idee są znacznie mniej ważne, a układ całości zależy od woli artysty, nie zaś od życiowego prawdopodobieństwa i związku przyczynowo skutkowego.
____________________________________________________________
Inne opracowanie:
Pierwszy etap historii świata kończy się wtargnięciem Dziarskich Chłopców pod wodzą Scurvego, który został ministrem i bierze udział w zaprowadzaniu faszyzujących rządów silnej ręki. Szewcy oraz Księżna zostają aresztowani i osadzeni w więzieniu. Przeżyła się ideologia kapitalistyczna, powstała faszystowska. W II akcie szewcy pozostający w więzieniu i pozbawieni pracy uświadamiają sobie, że właśnie praca stanowiła o ich sile, brak jej sprawia, że są nikim. Marzenie o niej popycha szewców do buntu. W odruchu rozpaczy dopadają narzędzi i wszczynają wielkie "szewczenie". Równocześnie wybuchają rozruchy sprowokowane przez Puczymordę. Rewolucja wynosi Sajetana na wodza. Czeladnicy delektują się władzą, bogactwem, używaniem życia, uczą się pogardy dla innych ludzi. Mieli koncepcję cofnięcia kultury, lecz zapomnieli o niej. W języku Witkiewicza "cofnięcie kultury" oznacza powstrzymanie, a następnie odwrócenie ewolucji historii wiodącej do społeczeństwa zautomatyzowanego. Szewcy sprawujący władzę "przeszli na druga stronę", spełniła się przepowiednia Scurvego, który dowodził, ze szewcy maja idee dopóty, dopóki są "po drugiej stronie"; gdy tylko dojdą do władzy, nie będą lepsi od tych, których odsunęli. Tak się stało: zdradzili sojuszników, zabili swego mistrza i wodza Sajetana Tempe. Rewolucja socjalistów - szewców doprowadziła do tego, że świat "zszedł na psy". Szewcy są tylko marionetkami, prawdziwą władzę posiada Tajny Rząd. Wysłannikiem jego jest Hiper - Robociarz, a towarzysze Abramowski i X są dygnitarzami. Tajny Rząd ujawnia się. gdy świat szewców znajduje się w stadium ostatecznego rozkładu. Chaos i dekadencję usiłuje wykorzystać Księżna dla dokonania zamachu stanu. Wzywa mężczyzn do ukorzenia się przed nią jako wcieleniem Wiecznej Kobiecości. Niewiele brakowało, aby osiągnęła swój cel, lecz Tajny Rząd jest silniejszy i - jak się okazuje - odporny na erotyczne zabiegi. Dekadencja epoki szewców zostaje zastąpiona perspektywą przyszłościową. Dygnitarze Tajnego Rządu zapowiadają, że epoka absolutnej mechanizacji jest już blisko. Posługują się nowomową, żargonem technokratów nowej władzy. W społeczeństwie, które ma powstać, nie będzie już religii, sztuki, filozofii, nie będzie żadnego indywiduum. Przetrwa Księżna, bo jej erotyczna władza jest feniksem odradzającym się z popiołów każdej rewolucji. Ta władza utrzymuje się w czasie wszystkich przewrotów i rewolucji, podlega jej i szewc i minister. Następnych rewolucji już nie będzie, gdyż nie będzie ludzi, którzy mogliby je wywołać. Istoty ludzkie będą tylko kółkami i trybikami w doskonałej machinie społecznej. Sajetan Tempe - indywidualista i filozof - nie boi się już niczego, nawet śmierci. Ciężko ranny wyjawia swoją prawdę: "jedna jest dobra rzecz na świecie, to indywidualne istnienie w dostatecznych warunkach materialnych". Nawet tak minimalistycznego programu nie można wcielić w życie, bo nie będzie już istnienia indywidualnego, wszystko ma zostać oddane pod władzę zbiorowości. Właśnie ten fakt stanowi najistotniejszą treść katastrofizmu Witkiewicza w wersji wyrażonej w "Szewcach".
powrót »