lektury online

Zemsta

powrót »

Konflikt dramatyczny oparty jest na przeciwstawieniu sobie dwóch kontrastowych natur: Cześnika Raptusiewicza i Rejenta Milczka.
Ich walka z pozoru toczy się o majątek, ale w rzeczywistości jest zwykłym, szlacheckim pieniactwem, często samobójczą próbą postawienia na swoim.
Z wątkiem naczelnym przeplatają się kolejne:
- zamiary małżeńskie Cześnika,
- miłość Klary i Wacława,
- historia Papkina.
I Ekspozycja (zarys głównych spraw, zdarzeń, charakterów postaci to 4 początkowe sceny aktu I)
1. Zamiary matrymonialne Cześnika w stosunku do Podstoliny.
2. Wrogi stosunek współwłaścicieli zamku.
II Zawiązanie akcji (5 scena aktu I)
1. Gwałtowna reakcja Cześnika na widok naprawy muru.
III Rozwój akcji (od 7 sceny aktu I)
1. Kłótnia i bójka przy murze granicznym.
2. Wacław dobrowolnym jeńcem Józefa Papkina.
3. Cześnik w roli szczęśliwego narzeczonego.
4. Wyzwanie Rejenta na pojedynek przez Cześnika.
5. Papkin - sekundantem Cześnika.
6. Przygotowania Rejenta do procesu przeciwko Cześnikowi.
7. Intryga Milczka - pokrzyżowanie planów małżeńskich Cześnika, Wacława i Klary.
8. Skutki poselstwa Papkina:
- przyjęcie przez Rejenta wyzwania do pojedynku szlacheckiego,
- przekazanie listu do sąsiada.
9. Zemsta Cześnika:
- pierwsza myśl o zajeździe na dom Rejenta,
- kapitalna scena pisania listu,
- "porwanie" Wacława i wymuszenie zgody na ślub z Klarą
IV Punkt kulminacyjny (9 scena aktu II)
1. Spotkanie dwu antagonistów.
V Rozwiązanie akcji (11, 12, 13 scena aktu IV)
1. Interwencja Wacława i Klary.
2. Zgoda sąsiedzka.
Każdy akt kończy ważne wydarzenie:
- a.I: wypędzenie robotników z budowy,
- a.II: wyzwanie na pojedynek,
- a.III: zerwanie układów w sprawie małżeństwa.
Podział na sceny wynika z: pojawienia się nowej postaci, zmiany miejsca akcji, odejścia jednego z bohaterów

Postacie:
Pierwszoplanowe:
Cześnik Maciej Raptusiewicz - urzędnik dworski opiekujący się piwnicą królewską, usługujący królowi przy stole biesiadnym. W hierarchii urzędniczej zajmuje wysokie, 9 miejsce.
Maciej jest również bratem starosty a "qua opiekun i qua krewny" Klary - dysponuje pokaź-nym majątkiem do którego należy leżący "za wsią zamek stary".
Jego charakterowi doskonale odpowiada nazwisko: raptus - potocznie: człowiek porywczy, popędliwy. Do szału doprowadza go próba naprawienia granicznego muru i gotowy jest zabić swego przeciwnika, ale, gdy Rejent tchórzliwie zamyka okno, każe zapłacić mularzom za odebrane narzędzia. Nie jest więc człowiekiem złym a tylko bardzo gwałtownym.
Jak typowy szlachcic kocha się w walce i z rozrzewnieniem wspomina patrząc na "Panią Barską" walki "pod Słonimem, Podhajcami, Berdyczewem, Łomazami".
Jego żywość podkreśla Papkin: "...nieomylne jego ciosy" , Podstolina i Dyndalski: "...kto bądź.../ Z jaśnie panem w szranki stanie, / Tego wcześnie coś w nos łechce." Jednak na widok znienawidzonego Rejenta powstrzymuje się przed podjęciem ostatecznego rozwiązania: "Nie wódź mnie na pokuszenie, / Ojców moich wielki Boże! / Wszak, gdy wstąpił w progi moje, / Włos mu z głowy spaść nie może". i jako pierwszy wyciąga rękę na pojednanie: "Mocium panie, z nami zgoda".
Rejent Milczek to również szlachcic, ale w porównaniu z Cześnikiem zajmuje bardzo niską, bo 23 pozycję w hierarchii urzędniczej jest bowiem tylko rejentem. Sporządzał akty notarialne.
Przebiegłość i obłudę w pełni prezentuje w scenie rozmowy z synem, która w obliczu prawdziwej rozpaczy Wacława przymuszanego do małżeństwa z Podstoliną staje się prawdziwie tragiczna. Pod "kornym licem" kryło się więc uczucie zgoła sprzeczne z pokorą. Była nim szlachecka zawziętość. Szlachecka, bo trzymająca się specyficznie pojętego poczucia honoru.
Rejent pomimo wrodzonego wręcz skąpstwa gotowy był nawet cały swój majątek zastawić, aby pokonać wroga. I ten honor kazał mu przyjąć wezwanie Cześnika mimo świadomości, że w tej dziedzinie przeciwnik zdecydowanie nad nim góruje.
Wacław i starościanka Klara to para klasycznych kochanków.
Wacław - pierwszą młodość spędził w Warszawie i dał wdał się w romans z mężatką. Później oczaruje Klarę i po kilku zaledwie spotkaniach, poczyna wysuwać coraz śmielsze wymagania, co z takim wdziękiem wypomina mu Klara: "Czemuż twoja miłość inna / Coraz nową postać bierze?"
W miarę jednak rozwoju wypadków nie czeka biernie na zrządzenie losu, lecz pewny miłości dziewczyny walczy o realizację swojego szczęścia.
Klara natomiast to bardzo jeszcze naiwna dziew-czyna. Kocha Wacława, ale zdaje sobie sprawę z powagi sytuacji. Uczciwość i zdrowy rozsą-dek nie pozwalają jej zgodzić się na ślub wbrew woli rodziny: "Gdzie mnie zechcesz, znajdziesz wszędzie / Zawsze twoją - prócz w niesławie".
Podstolina Anna Czerpiesińska - sama przedstawia się Wacławowi: "Nie wiedziałeś, że Podstoli ? Czerpiesiński, mąż mój trzeci, / Niech nad duszą Bóg mu świeci, / Zaślubiwszy mnie na wiosnę, / Już w jesieni leżał w grobie?" Jest to kobieta atrakcyjna i powabna gorączkowo jednak szuka kolejnego męża, "By nie zostać całkiem w nędzy. / Ów majątek zapisany - Na czas tylko był mi dany, / A w istotnym wiecznym darze ? Dziś (w dniu ślubu) przypada szczęsnej Klarze".
Pani Anna umie bowiem kochać, ale i doskonale liczy, dlatego też nie przejmuje się zbytnio zdradą Wacława. Wie, że byt jej zabezpieczy odszkodowanie: "Ale przez to dziś nie tracę - U Rejenta sto tysięcy..."
Józef Papkin to mistrz działań pozornych i blagier jakich mało. Imię jego wywodzi się od "papki" = potrawy; pieczeniarz, zubożały szlachcic, który żyje z łaski pańskiej. W komedii: postać groteskowa, pełniąca funkcję błazna, karykatura ludzka.
"Na życie patrzył przez pryzmat przeczytanych romansów. Jako rezydent (ubogi krewny przesiadujący na "łaskawym chlebie" u zamożnej rodziny szlacheckiej, odwdzięczający się usługami domowymi) dworski musiał pochodzić z bogatej rodziny. Z czasem przehulał resztki fortuny żył z usług świadczonych powiatowym wielkościom i z gry w karty
Drugoplanowe: marszałek "dworu" Cześnika Dyndalski
Epizodyczne: mularze Michał Kafar i Maciej Miętus, - pachołcy i hajducy

Akcja utworu toczy się na przełomie w. XVIII i XIX, kiedy to jeszcze, zwłaszcza na wsi, życie płynęło dawnym nurtem jak za czasów Rzeczpospolitej.
Miejscem wydarzeń jest prowincja, głucha i zapadła, gdzie docierają tylko echa wydarzeń światowych. Komizm
Humor Fredry przypomina w niejednym humor Mickiewiczowski w "Panu Tadeuszu". U obydwu twórców stanowi on bowiem formę ideowo-artystycznej oceny ludzi i obyczaju szlacheckiego. Obydwaj z ciepłą pobłażliwością spozierają na ludzi, o których wiedzą, że nigdy nie odżyją, że należą do niepowrotnej przeszłości i że warto - jak czynili to wsteczni romantycy - tęsknić za ich minionym światem. Tego rodzaju humor powoduje, że nasz sąd o Cześniku, Rejencie i innych osobach "Zemsty" staje się o wiele łagodniejszy. niżby to wynikało ze słusznej oceny tych postaci. Dzięki humorowi Fredro przybliża je bowiem widzowi, ukazuje ich ludzkie właściwości i słabostki tam, gdzie trudno ich oczekiwać.
==> sytuacyjny: np. scena w której Cześnik ochoczo przygotowuje wesele w chwili, gdy my już wiemy, że narzeczona go zdradziła i planuje ślub z młodszym zalotnikiem; a. IV, sc.10
==> słowny: bawi dowcip lub żart, ale śmiech wywoływać może samo zestawienie słów i po-wiedzeń np. "Mógłby otruć, zabić skrycie,/ A mnie jeszcze miłe życie, Więc dlategom wybrał ciebie" (a.I, sc.2); "Co wyrabiasz, o mój Boże! / Trzeba by mi być w rozpaczy, /Żebym tylko czasu miała" (a.II, sc.3) Język i wersyfikacja
Fredro mistrzowsko operuje wierszem. Próbuje oddać swobodny, żywy tok języka potoczne-go i stąd używa ośmiozgłoskowca trocheicznego, tzn. - typu wiersza sylabotonicz-nego złożonego z czterech trochejów (stopa dwusylabowa z akcentem na pierwszej sylabie), ze średniówką po czwartej sylabie). Wcześniej był on pospolity w poezji ludowej i pieśni. Do większych utworów wprowadził go Mickiewicz w "Dziadach". Fredro też jako pierwszy stosuje swoistą pantomimę zamiast wypowiedzi informujących o nastrojach bohatera. Np. koniec aktu II w uwadze reżyserskiej czytamy: "Papkin ze skrzywio-ną twarzą i kiwając głową (odchodzi) w drzwi środkowe".
Nie tracąc nic z jego klasycznej budowy doskonale naśladuje naturalny sposób mówienia ope-rując długością wersu Np.: (Cześnik) "Cóż, u czarta!" (4 głoski) "Tać jest ... duże" (4 głoski) Główną cechą języka Fredry jest jego: - giętkość, - swobodny tok wiersza, - bogate we-wnętrzne zróżnicowanie stylistyczne odpowiadające charakterom postaci.
W ramach ogólnego języka Zemsty wyróżnia się zupełnie odrębne style:
Styl Rejenta - barokowa przesada, liczne zwroty pochodzenia łacińskiego, znamienny styl składni imitujący "uczony", oratorski język czasów saskich.: "Sekatury - gorzkie znoje / W nieustannej alternacie / Składam kornie ciebie gwoli / Przy Najwyższym Majestacie; / Bo ja tylko, moje dziecię, / Do fortunnej twojej doli / Aspiruję jeszcze w świecie" (akt III, sc.2)
Styl Cześnika i Dyndalskiego - zwykły codzienny język dawnej, niewykształconej, sarmackiej szlachty, pełen porzekadeł w rodzaju mocium panie oraz pewnej nieporadności w wyrażaniu myśli.
Styl Papkina - przesadny, dworsko-klasycystyczny; szczególnie widoczny, gdy przema-wia lub usiłuje być dworny wobec dam (przemowa skierowana do Klary)
Styl współczesny pisarzowi - język, którym posługują się Podstolina, Klara, Wacław.
powrót »


Zobacz też: