lektury online

Motyw rodziny

powrót »

Wielopokoleniowa, patriarchalna rodzina (w pierwszej kolejności szlachecka) połączona bardzo silnymi więzami byta w dawniejszej literaturze polskiej często przedstawiana i traktowana jako jeden z filarów narodowego bytu. Dziewiętnastowieczny bunt romantyków nie pominął i tradycyjnej rodziny (dla Gustawa z IV części Dziadów małżeństwo jest zaprzeczeniem miłości), narzucanych przez nią ograniczeń wolności jednostki, a te motywy jeszcze mocniej podkreślili pisarze z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku, przede wszystkim ukazując negatywne zjawiska w rodzinach mieszczańskich. Od tego czasu coraz trudniej znaleźć w literaturze wizerunki wzorowej rodziny (chociaż praktycznie nikt nie neguje jej wielkiej społecznej roli), mnożą się natomiast utwory poświęcone jej rozpadowi, rozkładowi więzi rodzinnych. Ważnym motywem literackim stało się zagadnienie partnerstwa w związku małżeńskim, rodzinie, praw i obowiązków poszczególnych jej członków, w tym i dzieci.
Homer Iliada.
Gdy król Priam wstąpił na tron Troi, poślubił Arisbe, a jego drugą żoną stała się Hekabe. W tej poligamicznej (poligamia to wielożeństwo) rodzinie urodziło się i wychowywało kilkadziesiąt dzieci (król Priam miał też wiele natożnic, ponoć doczeka) się pięćdziesięciu córek i takiej samej liczby synów), Homer wymienia Hektora, Parysa, Deifobosa, Kasandrę, Kreuzę, Laodike oraz Helenosa. Nieszczęsny ojciec widział, jak jego dzieci kolejno ginęły podczas oblężenia Troi, zmniejszała się jego liczna rodzina. Sam, jako człowiek stary, już nie walczył, przewodniczył naradom, ale przywilej podejmowania decyzji przekazał synowi Hektorowi. Pod koniec epopei widzimy go jako kochającego, nieszczęśliwego ojca, który w pokorze btaga Achillesa o wydanie zwłok Hektora, Po zdobyciu Troi, Priam schronił się z żoną Hekabe w swym pałacu, przy ołtarzu Zeusa. Zginął z ręki Neopto-lemosa, najwyższy z bogów nie mógł udzielić mu pomocy. Jest ciekawostką, że niektóre potężne starożytne rodziny, np. Neleidzi z Pylos, próbowały nawet wywodzić swe pochodzenie od mitycznych, niekiedy stworzonych przez samego Homera, postaci z Iliady i Odysei.
Sofokles Antygona.
Tragedia przywołuje mityczne dzieje rodziny Labdakidów. Labdakos byt synem Polidora i Nykteis, wnukiem Kad-mosa, Zapoczątkował ród Labdakidów, jego synem byt Lajos, wnukiem Edyp. Jako król, późno objął tron Teb, prowadził wojnę z Pan-dionem, władcą Aten. Mianem Labdakidów określano słynne postaci tebańskie: Edypa, Polinejkesa, Eteoklesa, Antygonę, Ismenę. Lajosowi, synowi Labdakosa, wyrocznia del-ficka przepowiedziała, że zabije go własny syn, który następnie poślubi swą matkę. Gdy zatem Lajosowi i Jokaście urodził się syn, ojciec kazał go porzucić w górskim pustkowiu, skazał na śmierć. Jednak sługa ulitował się nad chłopcem, niemowlę usynowili Polibos i Merope, nadali mu imię Edyp, wychowywali w nieświadomości pochodzenia. Edyp, już jako dorosły mężczyzna, udał się do wyroczni, by rozwiała wątpliwości co do jego pochodzenia. Dowiedział się, że zabije ojca i poślubi matkę. Postanowił nie wracać do rodzinnego miasta, wędrował po Grecji, gdzie w górach spotkał Lajosa, pokłócił się z nim i zabit. Wypełniła się pierwsza część przepowiedni. Następnie Edyp uwolnił Teby od Sfinksa, za co otrzymał nagrodę w postaci ręki królowej Jo-kasty, czyli poślubił matkę. Rządził szczęśliwie, miał czworo dzieci: Eteoklesa, Polinejkesa, Antygonę oraz Ismenę. Jednak podczas zarazy, wyrocznia powiedziała, że epidemia to kara za przebywanie w mieście zabójcy Lajosa. Edyp domyślił się, że to on sam jest mordercą. Gdy straszna prawda wyszła na jaw, Jokasta popełniła samobójstwo, Edyp wykłuł sobie oczy. Dorastający synowie chcieli pozbyć się Edypa z miasta. Ojciec rzucił na nich klątwę, poszedł, prowadzony przez Antygonę na tułaczkę, zmarł w Kolonos. Bracia walczyli o władzę. Antygona wróciła do Teb. Wygnany Polinejkes poślubił córkę króla Argos, namówił władcę do wyruszenia przeciw Tebom, Szturm odparto, ale w boju polegli obaj synowie Edypa. Władcą Teb został Kreon - tu właśnie zaczyna się akcja Antygeny Sofoklesa. Antygona, także w imię obowiązków rodzinnych, decyduje się, wbrew rozkazowi króla, na pochowanie Polinejkesa, za co ponosi karę. Nie pomaga jej w tym siostra Ismena. Śmierć Antygeny staje się tragedią dla Haj-mona, jej narzeczonego i następcy tronu Teb. Kreon, wierząc w swe racje, narażając się bogom, tłumiąc rodzinne uczucia (np. wobec syna), doprowadził do śmierci wszystkich najbliższych mu osób. Nad życiem jego i jego rodziny zaciążyło fatum, nieubłagany los, klątwa ciążąca nad potomstwem Edypa, które z wyroku bogów będzie cierpieć, pokutować.
Biblia.
W Starym Testamencie mamy do czynienia z rodziną (istotnym elementem trwania narodu i stabilności społecznej) podporządkowaną władzy mężczyzny, który sprawował prawną opiekę nad dziećmi oraz żoną (lub żonami, jak we wczesnym okresie historii Izraela), a rodzinę można było rozwiązać poprzez rozwód. Za poważne wykroczenie uważano brak poszanowania i posłuszeństwa wobec rodziców ze strony dzieci, które do chwili wstąpienia w związek małżeński znajdowały się we władzy ojca, miały też obowiązek opiekowania się starymi rodzicami. W najszerszym znaczeniu pojęcia "rodzina" cały lud Izraela mógł być uważany za jedną wielką rodzinę. Nowy Testament ujmuje zagadnienie rodziny inaczej. W wypowiedziach Jezusa lojalność wobec Ewangelii jest ważniejsza od lojalności rodzinnej, ale też Chrystus potwierdził nakaz okazywania rodzicom szacunku. Ponieważ ca-ta społeczność chrześcijańska była traktowana jako nowa rodzina, tradycyjny obraz rodziny musiał ulec zmianie. Jezus za swą rodzinę uważał wszystkich tych, którzy słuchają stówa Bożego i wypełniają je, nie zaś tylko tak zwaną Świętą Rodzinę, to jest Marię i Józefa, zawsze stawiał Boga ponad swoimi rodzicami - pamiętajmy, że Józef oczywiście nie byt Jego ojcem, a w przypadku Marii mówi się o niepokalanym poczęciu, zachowaniu dziewictwa. Rozliczne opowieści o wzorowym życiu Świętej Rodziny (tak zwane apokryfy, bardzo liczne i szczególnie popularne w średniowieczu) nie pochodzą z żadnej z czterech Ewangelii czy ksiąg kanonicznych, czyli uznawanych przez Kościół za święte. Same Ewangelie nie są biografiami Chrystusa (i jego ziemskiej rodziny), lecz świadectwami o Jego osobie, w których ewangeliści przedstawiają tego, który wypełnił Pisma.
Jan Kochanowski Pieśń świętojańska o Sobótce.
Z pieśni Panny XII wyłania się obraz żyjącej w sielankowych realiach, szczęśliwej rodziny ziemiańskiej. Sprzyja jej natura, na polach i w domu pracuje zadowolona służba, sam ziemianin jedynie dogląda swego gospodarstwa. Żona jest wzorową, skrzętną gospodynią, dba o dom, pomaga w nadzorowaniu całego majątku ziemskiego. Kochająca się rodzina razem pracuje, bawi się, wszystkie pokolenia wyznają ten sam system wartości, nade wszystko cenią zalety moralne, nie zamierzają zabiegać o pomnożenie majątku, czują się szczęśliwi mając to, co dat im los.
Adam Mickiewicz Konrad Wallenrod.
Konrad zamierzał przede wszystkim ocalić ojczyznę przed panowaniem Krzyżaków i temu celowi podporządkował całe swe życie, także małżeństwo z Aldoną. W imię najwyższej idei wyrzekł się szczęścia rodzinnego, pozostawił pogrążoną w rozpaczy żonę, która tylko przez krótką chwilę zaznała miłości, bliskiej obecności kochanego mężczyzny. Młoda i piękna jak bóstwo była córką litewskiego księcia Kiejstuta, na jego dworze poznał ją Konrad, wtedy jeszcze Walter Alf. Bezpośrednio po ich ślubie nasiliły się najazdy Krzyżaków na Litwę, Walter stał się ponury, nie umiał cieszyć się małżeńskim szczęściem, gdy nieszczęśliwa była jego ukochana ojczyzna. Wybrał Litwę, btagat żonę, by o nim zapomniała, stał się Wallenro-dem. Latami żyli w oddaleniu, nic nie wiedzieli o swych losach. Aldona wstąpiła do klasztoru, później, jako pustelnica, osiadła w jednej z wież zamku w Malborku, żywiła nadzieję, że kiedyś zobaczy wciąż kochanego męża. W końcu Konrad zaczął nocami przychodzić pod wieżę, małżonkowie wiedli długie rozmowy, wspólnie cierpią wspominając młodość, przekreśloną miłość, są niczym romantyczni kochankowie. Gdy Konrad popełnił samobójstwo, w tym samym momencie umarła i Aldona.
Adam Mickiewicz Pan Tadeusz.
Głową rodziny Sopliców pozostawał Sędzia - brat Jacka Soplicy, stryj Tadeusza, właściciel Soplicowa. Stary kawaler, opiekun Zosi, byt sędzią powiatowym. Wzorowy ziemianin, szlachcic przywiązany do dawnych obyczajów, tradycji, narodowych strojów. Patriota mający szereg cnót obywatelskich, dobry gospodarz, który w więziach rodzinnych widział przede wszystkim przywiązanie do starych tradycji. Jego brat, Jacek, stając się księdzem Robakiem, odrzucił możliwość założenia rodziny - przyczyną jego zbrodni, następnie pokuty była odmowa oddania mu ręki Ewy, córki Stolnika Ho-reszki. Ostatnimi potomkami rodu Horeszków byli Zosia oraz Hrabia, a dawny spór o zamek rodziny Horeszków z rodziną Sopliców został definitywnie zakończony. W dziele Mickiewicza wzorowym mężem i ojcem (miat dwie córki, Różę i Annę) pozostawał Podkomorzy, ale warto zauważyć, że poeta bardziej skupi) uwagę na życiu całej społeczności szlacheckiej niż poszczególnych rodzin, epopeja nie jest w pierwszej kolejności opowieścią o rodzinie Sopliców czy Horeszków.
Maria Konopnicka Miłosierdzie gminy.
Nowela przedstawia szokujący los starego człowieka, którego rodzina (nawet syn) uznała za zbędny balast, kogoś nieprzydatnego już w domu, a kosztownego w utrzymaniu. Starzec zostaje "sprzedany" na licytacji, będzie teraz, wraz z psem, ciągnął wózek mleczarza, który zadowolił się najniższą dopłatą na utrzymanie Kuntza, którego rodzina (trudno w ogóle mówić o jakichś ludzkich więziach łączących jej kolejne pokolenia) nie widzi w tym procederze niczego niemoralnego, upokarzającego.
Władysław Stanisław Reymont Chłopi.
Maciej Boryna nie chce przepisać gospodarstwa (co równało się utracie dominującej pozycji zarówno w rodzinie, jak i wiejskiej społeczności) na syna Antka, co stanowi główną przyczynę napięć między nimi, jest w powieści sygnałem pokoleniowych konfliktów powszechnych na wsi. Maciej kochał Jagnę ostatnią wielką miłością, gdy dowiedział się o jej zdradzie, znienawidził syna. Małżeństwo przyniosło mu rodzinną tragedię, upokorzenia, myślał nawet o zabiciu żony i syna. Gdy ten ostatni stanął w jego obronie, Maciej polecił nie szczędzić pieniędzy na wyciągnięcie Antka z wiezienia. Antek Boryna, ożeniony z Hanką syn Macieja, mieszkał z ojcem, zajmując połowę chałupy, niecierpliwie czekał na objęcie gospodarstwa. Ma romans z Jagną, która zostaje jego macochą, co jeszcze pogarsza stosunki z ojcem, prowadzi aż do nienawiści. Antek jest równie zawzięty, mściwy jak Maciej, nie brak mu i ojcowskiej brutalności, despo-tyczności, ambicji - odziedziczył po ojcu większość cech charakteru. Pełna namiętności, dramatycznych napięć, pozbawiona realnych perspektyw, miłość do Jagny pociąga za sobą złe traktowanie żony, odsuwa na drugi plan obowiązki męża (ma do Hanki wieczne pretensje) i ojca, pozostaje przyczyną poczucia winy. Po powrocie z więzienia Antek jest już kimś innym. Uspokaja się, panuje nad emocjami, kieruje się rozsądkiem i dość płaskim realizmem, poczuciem obowiązku, własnego materialnego interesu. Nie broni Jagny przed wyrzuceniem ze wsi, odrzuca rolę kochanka, zrywa z przeszłością, wybiera pozy cję szanowanego we wsi gospodarza, zapewne przyszłego przywódcy gromady. Hanka pochodziła z biednej rodziny, małżeństwo z Boryną było dla niej wielkim awansem (trudno zrozumieć, dlaczego do niego w ogóle do-szto), początkowo nie umiała odnaleźć się w nowej roli, pozycji. To skromna, bardzo pracowita, zapobiegliwa, dobra matka, niezmiennie wierna ztemu mężowi, próbująca ratować rozpadające się nie ze swej winy małżeństwo. Podczas choroby Boryny Hanka kierowała całą wielką gospodarką, w pełni ujawnił się jej niepospolity charakter, duma, zaradność. Zyskała szacunek wsi i samego Macieja Boryny, stała się rzeczywiście pełnoprawnym członkiem rodu Borynów. Okazała wielkie serce, stając w obronie Jagny, kochanki męża.
powrót »