lektury online

Motyw piekła

powrót »

Piekło, rozumiane jako konkretne : miejsce kaźni grzeszników, było przedmiotem licznych utworów literackich epok dawniejszych, przede wszystkim średniowiecza. Późniejsza literatura już w nieporównywalnie mniejszym stopniu chciała mnożyć wstrząsające obrazy piekielnych mąk, ogni trawiących dusze grzeszników. Piekło przyjęto wymiar symboliczny stało się gehenną przeżywaną przez ludzi na ziemi, a nie karą wyznaczoną przez Boga. Mówimy o piekle wojny, rasowej i narodowej nienawiści, piekle odrzucenia, samotności, złej rodziny nałogów, choroby cierpienia, piekle współczesnego świata oraz piekle, które każdy może sobie stworzyć w swym wnętrzu. Jeżeli równie szeroko rozumieć ów motyw, to odnajdziemy go w tysiącach utworów literackich.
Mitologia.
Mianem Hadesu określano w greckiej mitologii mroczne państwo umarłych, czasami wyłącznie miejsce odbywania przez zmarłych kary za swe występki - ludzie dobrzy, sprawiedliwi, pobożni, niektórzy herosi (np. Menelaos) pędzili szczęśliwy żywot w Eli-zjum, na Polach Elizejskich, mitycznej krainie na zachodnim krańcu świata, gdzie panuje łagodny klimat, wiecznie zielenią się łąki. Dusze zmarłych przez rzeki wyznaczające granice świata podziemnego przewoził nieprzekupny Charon, który nikomu z żywych nie pozwalał wsiąść do swej łodzi. Każda z przeprawianych dusz musiała zapłacić mu jednego obola, dlatego tę drobną monetę umieszczano podczas pogrzebu w ustach zmarłego. Główną rzeką podziemi był lodowaty, błotnisty Styks. Hera-kles siłą zmusił Charona do przewiezienia go na drugi brzeg, korzystając z pomocy Herme-sa i Ateny zszedł do Krainy Zmarłych, schwycił Cerbera i przywiózł go do Argolidy (Eurey steus kazał Cerbera niezwłocznie odwieźć do podziemi).
Biblia.
W Starym Testamencie piekło było miejscem przebywania umarłych, jakby niższą częścią wszechświata (według Żydów wszechświat miał trzy warstwy: niebiosa, ziemię i piekła), najbardziej oddaloną od Boga. Szeol (piekło) to miejsce spotkania z przodkami, jeżeli do tej krainy ciemności trafił ktoś po długim życiu, traktował ten fakt jako oczywistość, dramatyczny wymiar miało jedynie znalezienie się w piekle człowieka jeszcze młodego. Niektórzy autorzy Biblii twierdzili, że w owym miejscu przebywały też upadte anioły oraz wrogie duchy i zakute w kajdany demony Dopiero z upływem czasu szeol stawał się miejscem odbywania kary przez dusze, przekształcał się we właściwe piekło z niewyobrażalnymi męczarniami. Jakby dla równowagi, pojawiła się koncepcja wiecznej nagrody, zbawienia sprawiedliwych. Ewangeliści skupili uwagę właśnie na najbardziej przerażających obrazach otchłani piekielnych, które potem utrwaliła w potocznej świadomości chrześcijan sztuka. Zstąpienie Jezusa do Otchłani oznacza jego suwerenne panowanie nad całym wszechświatem. Apokalipsa św. Jana daje obraz piekła jako jeziora ognia i siarki, w którym na wieczność pozostają zanurzeni grzesznicy. We współczesnym chrześcijaństwie coraz częściej odchodzi się od koncepcji piekła jako konkretnego miejsca, w którym Bóg przygotował dla grzeszników fizyczne tortury. Ujmuje się natomiast piekło jako stan oddzielenia od Boga, wiecznej utraty błogosławieństwa nieba.
Dante Alighieri Boska Komedia.
Stworzony przez Dantego obraz piekła (w pierwszej części arcydzieła) odzwierciedla wyobrażenia i lęki ludzi średniowiecza (przy wyraźnych inspiracjach greckim Hadesem) - nie tylko wyrastające z wiary religijnej. Podróż po zaświatach zaproponował poecie (gdy ten zabłądził w ciemnym lesie) Wergiliusz, Dante chętnie przyjął propozycję zobaczenia tych, co /ęcza w żałobie. Piekło Dantego ma dziewięć kręgów, w których przebywają grzesznicy - od najlżejszych do najcięższych. Każdy kolejnykrąg oznacza zwiększenie cierpień, tortur. W pierwszym przebywają ci, którzy zmarli bez chrztu, w tym szlachetni poganie, jak Homer, Sokrates i sam Wergiliusz. W kręgu dziewiątym straszliwym mękom zostają poddane dusze zdrajców. Tkwi tam w bryle lodu Lucyfer, który w trzech paszczach trzyma Judasza, Brutusa i Kasjusza. W piekle, mającym kształt lejka skierowanego wąską stroną w głąb ziemi, słychać zawodzenia w różnych językach, lamenty, przejmujące krzyki, grzesznicy są kąsani przez owady i robaki, piekielna sceneria budzi grozę, przerażenie. Na przykład heretyków smaży się w zamkniętych ognistych grobach, pod nimi przepływa rzeka wrzącej krwi strzeżona przez centaury. Dla przebywających w piekle nie ma już żadnej nadziei, o czym informuje sama prowadząca do piekieł brama.
Michaił Bułhakow Mistrz i Małgorzata.
Małgorzata została wybrana na gospodynię corocz nego szatańskiego balu wydawanego przez Wolanda. Gdy nadeszła pótnoc, Helia i Nata-sza kąpią Małgorzatę we krwi, zakładają jej królewski diadem z brylantów, wieszają na szyi ciężki medalion z czarnym pudlem. Na specjalnym podniesieniu, całowana w kolano, wita przybywających gości: morderców, trucicielki, oprawców, sutenerów, monstra, wampiry i innych mieszkańców piekieł. Trwa wielki bal, goście kąpią się w szampanie i koniaku, grają orkiestry. Małgorzata dwoi się i troi, by najlepiej wypełnić powierzoną jej rolę, budzi powszechny zachwyt. Woland wznosi symboliczny toast czaszką napełnioną krwią. W jednej chwili upiorny bal kończy się, znikają goście, Małgorzata znów jest w mieszkaniu Berlioza, z którego przenosiła się w pozaziemski wymiar.
powrót »