lektury online

Wacław Potocki

Wacław Potocki (ur. około 1621[1] w Woli Łużańskiej, zm. przed 9 lipca 1696, Łużnej) – sędzia skarbowy, podstarosta i starosta biecki i sędzia grodzki biecki (w latach 1667-1676), podczaszy krakowski (1678-1685), jeden z głównych twórców barokowych w Polsce, poeta, epik, satyryk i moralista. Pochodził z ariańskiej rodziny ziemiańskiej herbu Szreniawa. Jego dziad Jan posiadał wieś Łękorz w powiecie bieckim. Ożenił się z wdową po Jakubie Dembińskim, Katarzyną z Palczowskich. W 1599 roku Jan z Potoka Potocki po sprzedaniu wsi Łękorz zakupił od Samuela Branickiego z Ruszczy wsie: Łużnę, Wolę Łużeńską, Bielankę, Łosie, Klimkówkę, Kunkową, Leszczyny i Hunowice. Synem Jana był Adam, który ożenił się z Zofią z Przypkowskich. Z tego związku narodziło się trzech synów: Jan, Jerzy i Wacław. Przyszły poeta wykształcenie zdobył prawdopodobnie w zborze ariańskim w Raciborsku. W roku 1638, w wieku siedemnastu lat, razem ze starszym bratem Janem, walczył na Ukrainie. Wspomniał o tym w Przedmowie do Odjemku od herbów szlacheckich ("Dość żem w siedemnastym roku ... żołnierzował"). Od roku 1642, po śmierci ojca i dziada, zarządzał majątkiem wspólnie z Jerzym (Jan służył w wojsku). Dopiero w 1646 roku trzej bracia podzielili spadek po ojcu. Wacław otrzymał część wsi Łużnej, folwark Wesołów i wsie: Łosie i Leszczyny. Poza tym bracia jeszcze przekazali mu: Jerzy 4000 złp. na wyrównanie działu, oraz Jan i Jerzy 5333 złp. 10 gr w celu zapewnienia dożywocia matce (do zwrotu po jej śmierci). W 1648 roku Wacław Potocki żeni się z Katarzyną Morsztynówną (1631-1686) córką Stefana i Sabiny z Arciszewskich. Wcześniej w dniu 12 lutego 1648 roku zapisał matce majątek we wsi Łużnej jako dożywocie. Młodzi małżonkowie zamieszkali we wsi Łosie. Posag Katarzyny Morsztynówny wynosił 6000 złp. (3000 złp. gotówką, a reszta w formie długu jej brata Hieronima, zeznanego na rzecz Wacława Potockiego w Krakowie 28 lutego 1648 roku). W tym samym dniu poeta zapisał żonie jej sumę posagową i drugie 6000 złp. jako oprawę na dobrach swoich w Łużnej Dolnej. Pierwszym dzieckiem małżonków Potockich była Zofia, urodzona zapewne w 1649 lub 1650 roku. Następnym syn Stefan, który przyszedł na świat w 1651 roku. Rok jego urodzenia można wnioskować ze słów poety. Wacław Potocki stwierdził, że w chwili śmierci, w 1673 roku Stefan miał 22 lata. W roku 1650 lub na początku następnego umiera poecie matka. Łużną, gdzie mieszkała przed śmiercią, 26 stycznia 1651 roku Wacław Potocki oddaje w dzierżawę Jerzemu z Boratyna Boratyńskiemu. Na wiosnę 1651 roku poeta rusza na wyprawę wojenną na czele pocztu kozackiego wystawionego przez Jana Przypkowskiego. Bierze udział w bitwie pod Beresteczkiem(28, 29, 30 czerwca 1651 roku). W czasach "potopu" początkowo, jak wielu arian i protestantów, opowiadał się za Karolem Gustawem. Nawet z bratem Janem planował opanowanie Biecza na rzecz króla szwedzkiego. Zmienił jednak orientacje dość szybko przechodząc na stronę Jana Kazimierza i nawet wystawił własnym sumptem oddział, który - o czym sam poeta wspomina w "Przedmowie do Odjemku" - liczył kilkudziesięciu ludzi. Potocki mógł przez pewien czas przebywać na Węgrzech, gdzie w czasach "potopu" tłumnie chroniła się szlachta przed wojenną zawieruchą. Świadczą o tym wzmianki w utworach poety. W maju 1658 roku uczestniczy w obronie Gorlic przed wojskami Jerzego II Rakoczego. W 1658 roku – po ogłoszeniu dekretu o banicji arian – przeszedł na katolicyzm. Przeciwnik Wazów. W latach 1665-1666 podczas rokoszu Lubomirskiego, napadnięto na jego dwór w Łużnej, spalono go, a poetę zelżono i ciężko pobito. W 1665 roku sporządził akt urzędowy, w którym zrzekł się całego majątku na rzecz synów. W 1667 r. został podstarościm bieckim oraz sędzią skarbowym województwa krakowskiego. Potem był zwolennikiem Michała Korybuta Wiśniowieckiego, a wreszcie Jana III Sobieskiego. Po abdykacji króla został sędzią skarbowym województwa proszowskiego, podstarościm bieckim, sędzią grodzkim w Bieczu, a w 1678 r. otrzymał od Jana III Sobieskiego godność podczaszego krakowskiego, którym był w latach 1678-1685. Opowiadał się za reformą ustroju Rzeczypospolitej, w tym za wprowadzeniem dziedziczności tronu. Ponieważ sprzyjał swoim dawnym współwyznawcom, był dwukrotnie pozywany przed sąd i ucierpiał od najazdów fanatycznej szlachty katolickiej. Potocki przeżył śmierć żony i trojga dzieci. Dwóch synów zginęło na wojnie. Najstarszy syn Stefan Potocki zmarł w 1673 roku, z wycieńczenia po bitwie chocimskiej, a córka Zofia Potocka, która odziedziczyła talent literacki po ojcu, zmarła przedwcześnie jak i też dwoje wnuków. Następnie umarł jego najstarszy brat Jan i 10 lipca 1686 roku pożegnała świat żona Katarzyna Morsztynówna, potem zięć Jan Lipski i drugi brat poety, a w 1691 r. w czasie wyprawy tureckiej ginie drugi syn - Jerzy Potocki. W starości opiekowały się nim synowa wdowa po tym ostatnim, Aleksandra Potocka, i wnuczka. Osamotniony Wacław Potocki zmarł w Łużnej w 1696 r. Został pochowany w podziemiach klasztoru franciszkańskiego w Bieczu. Za życia Potockiego oprócz Pocztu herbów i dwóch pomniejszych panegiryków, nie ukazał się drukiem żaden inny jego utwór.

Streszczenia dzieł wybranego autora: